የምርጫ ቦርድ ውሳኔ መታገድ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ውሳኔ ላይ ያለው የህግ አንድምታ

በጠበቃና የህግ አማካሪ ዳንኤል ፍቃዱ ለመሠረት ሚድያ

(መሠረት ሚድያ)- የካቲት 19 ቀን 2018 ዓ.ም የፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት የኢትዮጵያ ብሔራዊ ምርጫ ቦርድ በአማራ እና በትግራይ ክልሎች መካከል አወዛጋቢ በሆኑ የምርጫ ክልሎች ላይ ያስተላለፈው ውሳኔ እንዲታገድ የሰጠው ትእዛዝ በኢትዮጵያ ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓት ውስጥ የሥልጣን ክፍፍልን እና የዳኝነት ነፃነትን በሚመለከት አዲስ ምዕራፍ ከፋች ሆኗል። ይህ ውሳኔ በዲሞክራሲያዊ ስምረት ትግራይ (ስምረት) ፓርቲ ተወካይ በአቶ ጌታቸው ረዳ አቤቱታ ላይ የተመሠረተ ቢሆንም፣ የክርክሩ መሠረታዊ ፍሬ ነገር ከምርጫ ቦርድ አስተዳደራዊ ውሳኔ አልፎ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ያላቸውን ሕገ መንግሥታዊ ሥልጣን እና ፍርድ ቤቶች ይህንን ሥልጣን የመገምገም አቅማቸውን የሚፈታተን ነው።

በኢትዮጵያ የፌዴራል ሥርዓት ውስጥ ሕገ መንግሥቱን የመተርጎም የመጨረሻ ሥልጣን ለፖለቲካዊ አካል ማለትም ለፌዴሬሽን ምክር ቤት መሰጠቱ፣ አገሪቱን ከዓለም አቀፍ ልምዶች ለየት የሚያደርጋት መሠረታዊ መዋቅር ነው። ሆኖም፣ የፍርድ ቤቶች "ተፈጥሯዊ የዳኝነት ሥልጣን" እና የሕግ የበላይነትን የማረጋገጥ ግዴታ ከዚህ የፖለቲካዊ አካል የበላይነት ጋር እንዴት ሊጣጣም ይችላል የሚለው ጥያቄ በሕግ ባለሙያዎች እና ምሁራን መካከል ሰፊ ክርክር ያስነሳል። ይህ የህግ አስተያየት በኢትዮጵያ ሕግ፣ በንፅፅራዊ የሌሎች አገሮች ተሞክሮ እና በሕግ ፍልስፍና አተያይ የፍርድ ቤቶችን እና የፌዴሬሽን ምክር ቤትን የሥልጣን ትንቅንቅ በጥልቀት ይተነትናል።

በኢትዮጵያ የሕገ መንግሥት ትርጉም እና የዳኝነት ሥልጣን ሕጋዊ መሠረት

የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሕገ መንግሥት ለፌዴሬሽን ምክር ቤት እና ለፍርድ ቤቶች የሰጠው ሥልጣን በግልጽ የተለየ ቢመስልም፣ በተግባር ግን አንዱ የሌላውን ሥልጣን የሚጋፋባቸው አጋጣሚዎች መኖራቸው አልቀረም።

የፌዴሬሽን ምክር ቤት ሥልጣን እና ተግባር

በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 62(1) እና 83(1) መሠረት "ሕገ መንግሥቱን የመተርጎም ሥልጣን የፌዴሬሽን ምክር ቤት ነው"። ምክር ቤቱ የብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ተወካዮች ስብስብ እንደመሆኑ መጠን፣ ሕገ መንግሥቱ በመካከላቸው ያለ "የፖለቲካ ቃል ኪዳን" ተደርጎ ስለሚወሰድ፣ የዚህ ቃል ኪዳን ትርጓሜም በራሳቸው በተዋዋይ ወገኖች መከናወን አለበት በሚል ፍልስፍና ላይ የተገነባ ነው።

ምክር ቤቱ ከሕገ መንግሥት ትርጉም በተጨማሪ የሚከተሉት ቁልፍ ሥልጣናት አሉት፡-

• በክልሎች መካከል የሚነሱ የድንበር ክርክሮችን መፍታት።

• ብሔሮች፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች በራሳቸው ዕድል በራሳቸው የመወሰን መብታቸውን እንዲጠቀሙ ማመቻቸት።

• በፌዴራል እና በክልል መንግሥታት መካከል የሚነሱ አለመግባባቶችን መፍታት።እነዚህን ተግባራት ሲያከናውን ምክር ቤቱ የሕገ መንግሥት አጣሪ ጉባኤን የሙያ ድጋፍ ያገኛል። ጉባኤው በሕገ መንግሥታዊ ጉዳዮች ላይ የሕግ ምርመራ ካደረገ በኋላ ለምክር ቤቱ ምክረ-ሐሳብ ያቀርባል፤ የመጨረሻውን ውሳኔ ግን ምክር ቤቱ በድምፅ ብልጫ ያስተላልፋል።

የፍርድ ቤቶች የዳኝነት ሥልጣን እና ገደቦች

በሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 79(1) መሠረት "የዳኝነት ሥልጣን በፌዴራልም ሆነ በክልል ደረጃ የፍርድ ቤቶች ብቻ ነው"። ሆኖም፣ ይህ የዳኝነት ሥልጣን "ሕገ መንግሥታዊ ክርክሮችን" (Constitutional Disputes) እንደማይጨምር በሰፊው ይተረጎማል። የኢትዮጵያ ፍርድ ቤቶች ሕገ መንግሥቱን የመተርጎም ቀጥተኛ ሥልጣን የላቸውም ተብሎ ስለሚታመን፣ አንድ ጉዳይ ሕገ መንግሥታዊ ትርጉም የሚያስፈልገው ሆኖ ካገኙት ለሕገ መንግሥት አጣሪ ጉባኤ የመምራት ግዴታ አለባቸው።

ይህ አሠራር ፍርድ ቤቶችን በሕገ መንግሥታዊ ጉዳዮች ላይ "ተመልካች" (Bystander) ብቻ እንዲሆኑ አድርጓቸዋል የሚሉ ትችቶች ይቀርባሉ። በሌላ በኩል፣ ፍርድ ቤቶች ተራ ሕጎችን የመተርጎም እና የአስተዳደር አካላትን ውሳኔዎች ከሕግ አንጻር የመገምገም (Judicial Review of Administrative Action) ሥልጣን እንዳላቸው ይታመናል።

የየካቲት 2018 ዓ.ም የፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት ዕግድ ትንተና

በየካቲት ወር 2018 ዓ.ም የተላለፈው የፍርድ ቤት ትእዛዝ፣ በኢትዮጵያ ብሔራዊ ምርጫ ቦርድ በአማራ እና በትግራይ ክልሎች መካከል አወዛጋቢ በሆኑ አምስት የምርጫ ክልሎች (ሁመራ፣ አዲረመፅ፣ ኮረም አላማጣ፣ ጠለምት እና አላማጣ) ላይ የክልል ምክር ቤት ምርጫ እንዳይካሄድ ቦርዱ ያስተላለፈውን ውሳኔ ያገደ ነው።

የዕግዱ ሕጋዊ መሠረት እና አስፈላጊነት

ፍርድ ቤቱ ዕግዱን የሰጠው በፍትሐ ብሔር ሥነ-ሥርዓት ሕግ ቁጥር 154 መሠረት ነው። ይህ አንቀጽ ፍርድ ቤቱ አንድን ክስ በሚመለከትበት ወቅት፣ ክርክሩ ተጠናቆ የመጨረሻ ውሳኔ እስኪያገኝ ድረስ ጉዳዩን የሚመለከት ድርጊት እንዲቆይ ወይም እንዳይፈጸም የማዘዝ ሥልጣን ይሰጠዋል። ፍርድ ቤቱ በዚህ መዝገብ ላይ እንደገለጸው፣ ምርጫ ቦርድ ውሳኔውን ተግባራዊ የሚያደርግ ከሆነ፣ ከሳሹ ያቀረበው ክርክር "ዋጋ ቢስ" (Moot) ሊሆን ስለሚችል፣ ያለበት ሁኔታ እንዲቆይ ማዘዝ አስፈላጊ ሆኖ ተገኝቷል።

የከሳሹ (ስምረት ፓርቲ) ዋና መከራከሪያ፣ ምርጫ ቦርድ በነዚህ አካባቢዎች ምርጫን ማገዱ ሕገ መንግሥታዊ መሠረት የሌለው እና የፌዴሬሽን ምክር ቤት ከሥልጣኑ በላይ (Ultra Vires) የወጣበትን ውሳኔ ተግባራዊ ማድረጉ ነው። ፌዴሬሽን ምክር ቤት የድንበር ጉዳይ እንዲጠና ውሳኔ ከማሳለፍ ባለፈ፣ ምርጫ እንዲታገድ ወይም አስተዳደራዊ ለውጥ እንዲመጣ የማዘዝ ሕገ መንግሥታዊ ሥልጣን የለውም የሚለው የፓርቲው መከራከሪያ ለፍርድ ቤቱ የቀረበው የክርክር መሠረት ነው።

የፌዴሬሽን ምክር ቤት ውሳኔን የማገድ ወይም የመሻር ውጤት

ምንም እንኳን የፍርድ ቤቱ ትእዛዝ በምርጫ ቦርድ ላይ ያነጣጠረ ቢሆንም፣ ቦርዱ "ውሳኔዬ የተመሠረተው በፌዴሬሽን ምክር ቤት አቅጣጫ ላይ ነው" የሚል ምላሽ ከሰጠ፣ የፍርድ ቤቱ ዕግድ በተዘዋዋሪ የምክር ቤቱን ውሳኔ የማገድ ውጤት ይኖረዋል። ፍርድ ቤቱ የአስተዳደር አካልን ድርጊት ሲገድብ፣ ያ ድርጊት የተመሠረተበት የፖለቲካዊ አካል ውሳኔም አብሮ የመታገዱ ጉዳይ የሥልጣን ትንቅንቅን ይፈጥራል።

ሕጋዊ ጥያቄው፡- ፍርድ ቤት የፌዴሬሽን ምክር ቤትን ውሳኔ መሻር ይችላል? በሚለው ላይ ያተኩራል። እንደ ሕገ መንግሥት ባለሙያዎች ትንታኔ፣ ፍርድ ቤቶች የምክር ቤቱን "ሕገ መንግሥታዊ ትርጉም" የመሻር ሥልጣን የላቸውም። ሆኖም፣ ምክር ቤቱ ከሥልጣን ወሰኑ ውጭ የሰጠው ውሳኔ ከሆነ (ለምሳሌ የግለሰቦችን መሠረታዊ የሲቪል መብቶች የሚነካ ከሆነ)፣ ፍርድ ቤቶች በ "ተፈጥሯዊ የዳኝነት ሥልጣን" መርህ መሠረት ውሳኔውን ውድቅ የማድረግ አቅም ሊኖራቸው እንደሚችል ይከራከራሉ።

የፍርድ ቤቶች ተፈጥሯዊ የዳኝነት ሥልጣን (Inherent Jurisdiction)

የፍርድ ቤቶች ተፈጥሯዊ የዳኝነት ሥልጣን መርህ የሚመነጨው ፍርድ ቤቶች እንደ የፍትሕ ምንጭነታቸው ሕግን የማስከበር እና የመንግሥት አካላት ከሕግ እንዳይወጡ የማድረግ ኃላፊነት ካለባቸው ጽንሰ-ሐሳብ ነው።

የሕግ የበላይነት እና የዳኝነት ግምገማ

በኢትዮጵያ ሕገ መንግሥት አንቀጽ 37(1) መሠረት "ማንኛውም ሰው በፍርድ ሊወሰን የሚገባውን ጉዳይ ለፍርድ ቤት ወይም ለሌላ በሕግ የዳኝነት ሥልጣን ለተሰጠው አካል የማቅረብ እና ውሳኔ የማግኘት መብት አለው"። ይህ መብት በፍርድ ቤት ሊወሰን የሚገባው ጉዳይ ሁሉ ለዳኝነት ክፍት መሆኑን ያሳያል።

የሕግ ምሁራን እንደሚከራከሩት፣ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ውሳኔ የግለሰቦችን ሰብዓዊና ዲሞክራሲያዊ መብቶች የሚጥስ ከሆነ፣ "በፍርድ ሊወሰን የሚገባው ጉዳይ" ይሆናል። በዚህ ጊዜ ፍርድ ቤቶች የምክር ቤቱን ውሳኔ በቀጥታ ባይሽሩትም፣ የውሳኔውን አፈጻጸም በማገድ ወይም በዜጎች መብት ላይ የሚያመጣውን ጉዳት በመቀነስ የፍትሕ ግዴታቸውን ሊወጡ ይችላሉ።

ተቃራኒ መከራከሪያዎች፡ የፖለቲካዊ ጥያቄዎች ጽንሰ-ሐሳብ

የፌዴሬሽን ምክር ቤት ውሳኔ በፍርድ ቤት ሊገመገም አይገባም የሚሉ ወገኖች "የፖለቲካዊ ጥያቄዎች ጽንሰ-ሐሳብን" (Political Question Doctrine) እንደ መከላከያ ያነሳሉ። በዚህ እሳቤ መሠረት፣ አንዳንድ ጉዳዮች በባሕርያቸው ፖለቲካዊ ስለሆኑ እና በሕገ መንግሥቱ ለፖለቲካዊ አካላት ብቻ ተለይተው ስለተሰጡ ፍርድ ቤቶች ጣልቃ ሊገቡባቸው አይገባም።

በኢትዮጵያ የድንበር ክርክር እና የብሔር ማንነት ጥያቄዎች ለፌዴሬሽን ምክር ቤት የተሰጡት የቴክኒክ ሕግ ጉዳይ ሳይሆኑ የፖለቲካ ድርድር ጉዳይ ስለሆኑ ነው። ስለዚህ ፍርድ ቤት በእነዚህ ጉዳዮች ላይ የሚሰጠው ዕግድ ወይም ውሳኔ "የሥልጣን ክፍፍልን" (Separation of Powers) የሚፃረር እና የሕዝብ ተወካዮች ያላቸውን የበላይነት የሚጋፋ ነው ተብሎ ሊወሰድ ይችላል።

ንፅፅራዊ የሕግ ተሞክሮዎች እና ዓለም አቀፍ ልምዶች

በፖለቲካዊ አካላት እና በፍርድ ቤቶች መካከል ያለው ግንኙነት በሌሎች አገሮችም ተመሳሳይ ውጥረቶችን ሲፈጥር ቆይቷል። ዩናይትድ ስቴትስ፣ ዩናይትድ ኪንግደም እና ደቡብ አፍሪካ ለኢትዮጵያ ትምህርት ሊሆኑ የሚችሉ የተለያዩ ሞዴሎችን ይከተላሉ።

የዩናይትድ ስቴትስ ተሞክሮ፡ Baker v. Carr እና Political Questionበአሜሪካ የሕግ ሥርዓት ፍርድ ቤቶች የመንግሥትን ማንኛውንም ድርጊት የመገምገም ሥልጣን ቢኖራቸውም፣ Baker v. Carr (1962) በተባለው ታዋቂ መዝገብ ላይ "የፖለቲካዊ ጥያቄ" መርህን በዝርዝር አስቀምጠዋል። ፍርድ ቤቱ አንድን ጉዳይ ለመዳኘት የማይችልባቸው 3 ሁኔታዎችን ዘርዝሯል፡-

• ጉዳዩ በሕገ መንግሥቱ ለሌላ የፖለቲካ አካል በግልጽ ተለይቶ የተሰጠ ከሆነ ።

• ጉዳዩን ለመፍታት የሚያስችል ግልጽ የሆነ የዳኝነት መመዘኛ (Judicially manageable standards) ከሌለ።

• ጉዳዩን ለመወሰን የግድ የፖለቲካ ፖሊሲ ምርጫ ማድረግ አስፈላጊ በሚሆንበት ጊዜ ።

ኢትዮጵያ ውስጥ የድንበር ጉዳይ ለፌዴሬሽን ምክር ቤት በሕገ መንግሥቱ በግልጽ ተሰጥቷል። ሆኖም፣ እንደ ምርጫ ባሉ የዜጎችን መሠረታዊ መብቶች በሚነኩ ጉዳዮች ላይ ፍርድ ቤቶች "የዳኝነት መመዘኛ" ስላላቸው ጣልቃ ሊገቡ ይችላሉ የሚለው የአሜሪካ ተሞክሮ ለኢትዮጵያ ፍርድ ቤቶች መከራከሪያ ሊሆን ይችላል ።

የዩናይትድ ኪንግደም ተሞክሮ፡ Miller II እና የፓርላማ የበላይነት

በእንግሊዝ አገር የፓርላማ የበላይነት መርህ ቢኖርም፣ በ2019 የጠቅላይ ፍርድ ቤቱ በሜለር (Miller/Cherry) መዝገብ ላይ የሰጠው ውሳኔ የዳኝነትን ወሰን ያስፋፋ ነው። ጠቅላይ ሚኒስትሩ ፓርላማውን ለረጅም ጊዜ እንዲዘጋ (Prorogue) ለንግሥቲቱ የሰጡት ምክር "ሕገ-ወጥ" ተብሎ ውድቅ ተደርጓል።

ፍርድ ቤቱ የተጠቀመው መከራከሪያ፡- ምንም እንኳን ፓርላማን መዝጋት የፖለቲካዊ ውሳኔ (Prerogative Power) ቢሆንም፣ የውሳኔው "ውጤት" የፓርላማን ሕገ መንግሥታዊ ተግባር ያለ በቂ ምክንያት የሚያደናቅፍ ከሆነ ፍርድ ቤቱ ጣልቃ የመግባት ግዴታ አለበት የሚል ነው። የኢትዮጵያ ከፍተኛ ፍርድ ቤትም የምርጫ ቦርድ ወይም የፌዴሬሽን ምክር ቤት ውሳኔ ዜጎች የመምረጥ መብታቸውን እንዳይጠቀሙ "የማደናቀፍ ውጤት" ካለው፣ ጉዳዩን ከመመልከት ወደኋላ ሊል አይገባም የሚል ትምህርት ከዚህ መውሰድ ይችላል።

የደቡብ አፍሪካ ተሞክሮ፡ የሕገ መንግሥት የበላይነት

ደቡብ አፍሪካ ከኢትዮጵያ ጋር የሚመሳሰል የፌዴራል መዋቅር ቢኖራትም፣ ሕገ መንግሥታዊ ግምገማን በሚመለከት ግን ፈጽሞ የተለየ መንገድ ትከተላለች። የደቡብ አፍሪካ ሕገ መንግሥት ፍርድ ቤቶች ማንኛውንም የመንግሥት አካል ውሳኔ (ፓርላማውን ጨምሮ) ከሕገ መንግሥቱ ጋር የማይጣጣም ሆኖ ካገኙት "ሕገ-ወጥ" ብለው የመሻር ሙሉ ሥልጣን ሰጥቷቸዋል። በደቡብ አፍሪካ ሥርዓት "ፖለቲካዊ ጥያቄ" በሚል ሰበብ ከዳኝነት ሥልጣን የሚያመልጥ የመንግሥት ተግባር የለም።

የሕግ ፍልስፍና አተያይ፡ የሕግ አዎንታዊነት (Legal Positivism) እና ተፈጥሯዊ ሕግ (Natural Law)

ፍርድ ቤቶች የፌዴሬሽን ምክር ቤትን ውሳኔ መገምገም አለባቸው ወይስ የለባቸውም የሚለው ክርክር በሕግ ፍልስፍና ውስጥ ካሉት ሁለት መሠረታዊ ጎራዎች ጋር በቀጥታ ይያያዛል።

የሕግ አዎንታዊነት (Legal Positivism)

የሕግ አዎንታዊነት አራማጆች (እንደ ጆን ኦስቲን እና ኤች.ኤል.ኤ ሃርት) ሕግ በሉዓላዊው አካል የተደነገገ ትእዛዝ ነው ይላሉ ። በዚህ እሳቤ መሠረት፣ ሕገ መንግሥቱ የሕገ መንግሥት ትርጉም ሥልጣንን ለፌዴሬሽን ምክር ቤት ከሰጠ፣ ፍርድ ቤቶች ያንን ትእዛዝ የማክበር ግዴታ አለባቸው ። ምክር ቤቱ የሰጠው ውሳኔ ከፍትሕ ወይም ከሞራል አንጻር ጥያቄ ቢነሳበትም እንኳ፣ በሕግ የተሰጠው ሥልጣን ስለሆነ ፍርድ ቤቶች ሊሽሩት አይችሉም።

በኢትዮጵያ ያለው ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓት በተለይም የፌዴሬሽን ምክር ቤት የበላይነት በዚህ የፖዚቲቪስት እሳቤ ላይ የተመሠረተ ነው ። "ሕጉ ለምክር ቤቱ ከሰጠ አልቋል" የሚለው መከራከሪያ ለዚህ የፍልስፍና ዘርፍ ቅርብ ነው።

የተፈጥሯዊ ሕግ እና እሴት-ተኮር ትርጉም (Natural Law / Value-oriented Interpretation)

በተቃራኒው፣ የተፈጥሯዊ ሕግ አራማጆች (እንደ ሮናልድ ድዎርኪን) "ፍትሕ ከሕግ በላይ ነው" ይላሉ ። በኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ የነበሩት እንደ ዘርዐ ያዕቆብ ያሉ ፈላስፋዎች ሕግ በምክንያት (Reason) እና በሰው ልጅ ተፈጥሯዊ ክብር ላይ መመስረት እንዳለበት አስተምረዋል።

በዚህ አተያይ፣ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ውሳኔ የዜጎችን ተፈጥሯዊ መብቶች የሚጋፋ ከሆነ፣ ፍርድ ቤቶች እንደ የፍትሕ ጠባቂነታቸው ውሳኔውን የመመርመር የሞራል እና የሕግ ግዴታ ይኖርባቸዋል ። የሕገ መንግሥቱ አንቀጽ 13(2) መሠረታዊ መብቶችና ነጻነቶች ከዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብቶች ስምምነቶች ጋር በተጣጣመ መንገድ መተርጎም እንዳለባቸው መደንገጉ፣ የኢትዮጵያ ሥርዓት ወደ "እሴት-ተኮር" ትርጉም እንዲያደላ በር ይከፍታል።

በኢትዮጵያ ሕግ መሠረት ሊነሱ የሚችሉ መከራከሪያ ነጥቦች

በየካቲት 2018 ዓ.ም በፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት የቀረበው ክስ፣ በምርጫ ቦርድ እና በፌዴሬሽን ምክር ቤት መካከል ያለውን ግንኙነት በሚመለከት የሚከተሉትን ሕጋዊ መከራከሪያዎች ያስነሳል።

1. የምርጫ ቦርድ ውሳኔ ገለልተኝነትምርጫ ቦርድ በሕግ የተሰጠው ሥልጣን ምርጫን በገለልተኝነት ማከናወን ነው ። ቦርዱ ውሳኔውን የሰጠው በምክር ቤቱ አቅጣጫ መሠረት ከሆነ፣ "ገለልተኝነቱን አጥቷል" የሚል ክስ ሊቀርብበት ይችላል ። ፍርድ ቤቱ በዚህ ወቅት ቦርዱ ከሕግ ውጭ በፖለቲካዊ ጫና መመራቱን ከመረመረ፣ ውሳኔውን የመሻር "ተፈጥሯዊ ሥልጣን" ይኖረዋል።

2. የሥልጣን ወሰን (Ultra Vires) መከራከሪያየፌዴሬሽን ምክር ቤት የድንበር ክርክርን የመፍታት ሥልጣን ቢኖረውም፣ ያ ውሳኔ እስኪሰጥ ድረስ በክልሎች ውስጥ የሚካሄዱ ምርጫዎችን የማገድ ሥልጣን የለውም የሚለው መከራከሪያ ወሳኝ ነው። ምክር ቤቱ ከሕገ መንግሥቱ ውጭ በሌላ ተቋም (ምርጫ ቦርድ) የሥራ ክልል ውስጥ ጣልቃ ከገባ፣ ውሳኔው "ውድቅ" (Null and Void) ሊሆን ይችላል ። ፍርድ ቤቶች ይህንን የምክር ቤቱን "ከሥልጣን በላይ መውጣት" የመገምገም ኃላፊነት አለባቸው የሚል የሕግ ሐሳብ ይቀርባል።

3. የ "አፈጻጸም ዕግድ" (Stay of Execution) ሥልጣንበአዲሱ የፌዴሬሽን ምክር ቤት ሥልጣንና ተግባር አዋጅ ቁጥር 1261/2021 መሠረት፣ በምክር ቤቱ በሚታዩ ጉዳዮች ላይ "የአፈጻጸም ዕግድ" የመስጠት ሥልጣን የምክር ቤቱ አፈ ጉባኤ ነው ። ይህ አዋጅ ፍርድ ቤቶች በምክር ቤቱ በሚታዩ ጉዳዮች ላይ (እንደ ድንበር ክርክር ያሉ) ዕግድ እንዳይሰጡ የሚከለክል ተዘዋዋሪ ትርጉም ሊኖረው ይችላል ። ሆኖም፣ ፍርድ ቤቱ "እኔ ያገድኩት የምርጫ ቦርድን አስተዳደራዊ ውሳኔ እንጂ የምክር ቤቱን የድንበር ክርክር አይደለም" በሚል ይህንን መከራከሪያ ሊያልፈው ይችላል ።

የሕግ ትንተና እና ማጠቃለያ

በካቲት 19 ቀን 2018 ዓ.ም የፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት የሰጠው ትእዛዝ፣ በኢትዮጵያ ሕግ ታሪክ ውስጥ ከፍተኛ ቦታ የሚሰጠው "የዳኝነት ድፍረት" (Judicial Activism) ምልክት ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል ። ፍርድ ቤቱ የምርጫ ቦርድን ውሳኔ በማገዱ ብቻ የፌዴሬሽን ምክር ቤትን ውሳኔ ሻረ ማለት ባይቻልም፣ የምክር ቤቱ ውሳኔዎች እና አቅጣጫዎች "ከሕግ በላይ አይደሉም" የሚል ጠንካራ መልእክት አስተላልፏል።

ከኢትዮጵያ ሕግ አንጻር፣ ፍርድ ቤቶች የምክር ቤቱን ውሳኔ በቀጥታ የመሻር ሥልጣን የላቸውም ። ሆኖም ግን፣ ምክር ቤቱ ከሕገ መንግሥታዊ ሥልጣኑ ውጭ (Ultra Vires) የሚሰጣቸውን ውሳኔዎች የመመርመር እና ዜጎች በሕግ የተሰጣቸውን አስተዳደራዊ መፍትሔዎች የማግኘት መብታቸውን የማረጋገጥ ኃላፊነት አለባቸው።

የዓለም አቀፍ ተሞክሮዎች እንደሚያሳዩት፣ ዲሞክራሲ እየጎለመሰ ሲሄድ ፍርድ ቤቶች በፖለቲካዊ ውሳኔዎች ላይ ያላቸው የቁጥጥር ሚና እየሰፋ ይሄዳል ። የኢትዮጵያ ከፍተኛ ፍርድ ቤትም ይህንን ዓለም አቀፋዊ አዝማሚያ በመከተል፣ በሕዝብ መብት ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ ያላቸውን የፖለቲካ አካላት ውሳኔዎች ከሕግና ከፍትሕ አንጻር ለመመዘን ጥረት ማድረጉ በሕግ የበላይነት ግንባታ ውስጥ ትልቅ እርምጃ ነው።

በመጨረሻም፣ ይህ ክርክር የሚቋጨው የፌዴሬሽን ምክር ቤት ራሱ የዳኝነት ሥልጣንን ገደብ በሚመለከት በሚሰጠው ትርጉም ወይም ወደፊት ሊቋቋም በሚችለው የሕገ መንግሥት ፍርድ ቤት አማካኝነት ሊሆን ይችላል ። እስከዚያው ግን፣ በፍርድ ቤቶች እና በምክር ቤቱ መካከል ያለው ይህ "የሥልጣን ትግል" የኢትዮጵያን ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓት ለበለጠ ግልጽነት እና ተጠያቂነት የሚያዘጋጅ ሂደት ሆኖ ይቀጥላል።

ማጠቃለያ እና ምክረ-ሐሳብ

የፌዴራል ከፍተኛ ፍርድ ቤት በየካቲት 2018 ዓ.ም የሰጠው የእግድ ትዕዛዝ በኢትዮጵያ የሕገ-መንግሥታዊ ሥርዓት ውስጥ የሚከተሉትን መሠረታዊ ነጥቦች አመልክቷል፡-

• የዳኝነት ተደራሽነትን ማረጋገጥ፡ ፍርድ ቤቶች የአስተዳደር አካላት (እንደ ምርጫ ቦርድ ያሉ) ውሳኔዎችን የመመርመር ተፈጥሯዊ ሥልጣናቸውን ለመጠቀም ያላቸውን ዝግጁነት አሳይተዋል ። ይህ ዜጎች ከመንግሥት ጫና የሚጠበቁበትን ዋስትና ያጠናክራል።

• የሥልጣን ወሰንን መከታተል፡ ምንም እንኳን የፌዴሬሽን ምክር ቤት ውሳኔዎች የመጨረሻ ቢሆኑም፣ ውሳኔዎቹ የዜጎችን መሠረታዊ መብቶች በሚነኩበት ጊዜ በፍርድ ቤት በኩል "ተዘዋዋሪ ግምገማ" (Indirect Review) ሊደረግባቸው እንደሚችል ተመልክቷል ። ይህ ምክር ቤቱ ውሳኔ ሲያስተላልፍ ለሰብዓዊ መብቶች ትኩረት እንዲሰጥ ያስገድደዋል።

• የቁጥጥርና ሚዛን ሥርዓት (Checks and Balances)፡ የሥልጣን ክፍፍል መርህ አንዱ አካል ሌላውን እንዲቆጣጠር እንጂ አንዱ አካል ከሕግ በላይ እንዲሆን አይፈቅድም ። የፍርድ ቤቱ ዕግድ ይህንን ሚዛን ለመጠበቅ የተደረገ ሙከራ ነው።

ስለሆነም፣ ፍርድ ቤት የፌዴሬሽን ምክር ቤትን ውሳኔ በቀጥታ ባይሽርም፣ በውሳኔው አፈጻጸም ላይ የሚሳተፉ የአስተዳደር አካላትን ድርጊት በመገደብ የፍትሕ ሚዛኑን የመጠበቅ ሚናውን መወጣት ይችላል ። ይህ ሂደት የኢትዮጵያ ፌዴራሊዝም ከፖለቲካዊ የበላይነት ወደ ሕጋዊ የበላይነት (Rule of Law) እንዲሸጋገር የሚያግዝ ወሳኝ ኩነት ነው።

***መሠረት ሚድያ ላይ የሚቀርቡ አስተያየቶች በሙሉ የፀሀፊዎቹ እንጂ የሚድያው አቋም እንዳልሆኑ ልናስታውስ እንወዳለን።

-መሠረት ሚድያ-