የሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን ብቻውን ሀገራዊ ችግሮችን ይፈታልን?

በአሸናፊ ዲዲሞስ፣ ጠበቃ እና የህግ አማካሪ

(መሠረት ሚድያ)- ኢትዮጵያ በዘመናዊ የሀገረ መንግሥት ግንባታ ታሪኳ ውስጥ በተደጋጋሚ በፖለቲካዊ አለመግባባቶች፣ በብሔር እና ማንነት ግጭቶች፣ በመንግሥታዊ አወቃቀር ክርክሮች፣ በሰብዓዊ መብት ጥሰቶች እና በተደጋጋሚ በሚከሰቱ የትጥቅ ግጭቶች የተነሳ ጥልቅ ሀገራዊ ቀውሶችን አስተናግዳለች። 

እነዚህ ችግሮች የጊዜያዊ ወይም የግለሰቦች ግጭቶች ሳይሆኑ፣ በታሪክ፣ በፖለቲካ፣ በህገ-መንግሥታዊ አወቃቀር እና በማህበራዊ ግንኙነት ውስጥ ሥር የሰደዱ (deep-rooted problems) መሆናቸው በብዙ ምሁራን እና በዓለም አቀፍ ተቋማት የተገለጸ ጉዳይ ነው።

በዚህ ዐውድ ውስጥ እ.ኤ.አ.2021 የኢትዮጵያ ሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን በማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 1265/2021 መሠረት ተቋቁሟል ። የአዋጁ ዓላማ ሁሉን አቀፍ፣ አሳታፊ እና ገለልተኛ ሀገራዊ ውይይት በማካሄድ የሀገሪቱን መሠረታዊ ችግሮች ለይቶ የመፍትሔ ሀሳቦችን ለመቅረጽ ነው። በአዋጁ መሠረት ኮሚሽኑ በማንኛውም የመንግሥት አካል ተጽዕኖ ሳይደርስበት በነጻነት እንዲሠራ እና ሪፖርቱን በቀጥታ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት እንዲያቀርብ ተደንግጓል።

ከተቋቋመ በኋላ ኮሚሽኑ በመላው ሀገሪቱ አጀንዳ የማሰባሰብ፣ ተሳታፊዎችን የመለየት እና የምክክር ሂደቶችን የማዘጋጀት ሥራዎችን ሲያከናውን ቆይቷል። በሂደቱ ውስጥ ተጨማሪ ጊዜ በመጠየቅ ሥራውን ማራዘሙም የታየ ሲሆን፣ በአሁኑ ወቅት ወደ መጨረሻው የውይይት ምዕራፍ ተሸጋግሮ ከተወካዮች ጋር የምክክር ሂደት እያካሄደ ይገኛል።

ይሁን እንጂ መሠረታዊው ጥያቄ ምክክር ብቻውን ኢትዮጵያ የምትገኝባቸውን ጥልቅ ችግሮች ለመፍታት በቂ ነው አይደለም የሚለው ነው።

በእኔ እምነት ብዙዎች ከኮሚሽኑ ገለልተኝነት ወይም አካታችን ላይ በሚያቀርቡት ክርክር የሚበልጥ ጠቃሚ የሕግ እና የፖሊሲ ክርክር ነው።

በዓለም አቀፍ የሰላም ግንባታ እና የሽግግር ፍትሕ ጥናቶች እንደሚያሳዩት ከረጅም ጊዜ ግጭት ወይም ከሥር የሰደደ የፖለቲካ ቀውስ በኋላ የሚካሄድ ሀገራዊ ምክክር አስፈላጊ መሣሪያ ቢሆንም ብቸኛው መፍትሔ አይደለም። 

የተባበሩት መንግስታት የሽግግር ፍትሕ መመሪያዎች እና የአፍሪካ ህብረት የ2019 የሽግግር ፍትሕ ፖሊሲ እንደሚያስረዱት ዘላቂ ሰላም የሚገነባው በምክክር ብቻ ሳይሆን በእውነት ማውጣት፣ ተጠያቂነት ማረጋገጥ፣ ለተጎጂዎች ካሳ መስጠት፣ ተቋማዊ ማሻሻያዎችን ማካሄድ እና እርቅን ማስፈን በአንድነት ሲተገበሩ ነው።

ይህንንም የሚያረጋግጡልን የደቡብ አፍሪካ፣ የሴራሊዮን፣ የሩዋንዳ፣ የኬንያ እና የሌሎች ሀገራት ተሞክሮዎች አሉ። እነዚህ ሀገራት የተሳካ የሰላም ግንባታ ሂደት ያስመዘገቡት ምክክርን ብቻ በማካሄድ ሳይሆን፣ የእውነት እና እርቅ ኮሚሽኖችን፣ ልዩ ፍርድ ቤቶችን፣ የተጎጂዎች ካሳ ሥርዓቶችን እና የተቋማዊ ለውጥ ሂደቶችን በተመሳሳይ ጊዜ በመተግበር ነው።

ስለዚህ የሀገራዊ ምክክር ሂደትን መደገፍ አስፈላጊ ቢሆንም፣ የሽግግር ፍትሕ አካላት በተመሳሳይ ጊዜ ተግባራዊ ሳይደረጉ ምክክሩ ብቻውን ዘላቂ ሰላምን እና ሀገራዊ እርቅን ለማረጋገጥ ይችላል ብሎ መገመት በሕግም ሆነ በዓለም አቀፍ ተሞክሮ የተደገፈ መከራከሪያ አይደለም ። 

የኮሚሺኑ ገለልተኝነት ወይም አካታችነት ላይ አስተያየት መስጠት አግባብ ቢሆንም  የበለጠ ትኩረት የሚፈልገው ፦ "የሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን ሂደት ከሽግግር ፍትሕ ሥርዓት ጋር ተያይዞ እየተተገበረ ነውን?" የሚለው ነው።

በኢትዮጵያ ረጅም የፖለቲካ ታሪክ ውስጥ በተለያዩ ዘመናት የተፈጸሙ ከባድ የሰብዓዊ መብት ጥሰቶች፣ የጦር ወንጀሎች እና ሌሎች ከባድ ዓለም አቀፍ ወንጀሎች ተጣርቶ ተጠያቂነት ሳይሰፍን፤ ተጎጂዎች ሳይካሱ  ዘላቂ ሰላም ለመገንባት ምክክር ብቻ በቂ አይደለም። 

በዓለም አቀፍ የሽግግር ፍትሕ ሥነ-ጽሑፍ እንደሚያሳየው፣ እውነትን ማውጣት (truth-seeking)፣ ተጠያቂነትን ማረጋገጥ (accountability)፣ የተጎጂዎች ካሳ (reparations)፣ ተቋማዊ ማሻሻያ (institutional reform) እና እርቅ (reconciliation) በአንድነት ሲተገበሩ ብቻ ዘላቂ ሰላም ይገነባል። 

በዚህ አውድ ውስጥ የኢትዮጵያ የ2024 የሽግግር ፍትሕ ፖሊሲ የተዘጋጀው የእውነት፣ የተጠያቂነት፣ የእርቅ እና የፍትሕ ሂደቶችን በተቀናጀ መንገድ ለመተግበር ነው። ፖሊሲው ከጸደቀ በኋላ የሚያስፈጽሙት ሕጎችና ተቋማት በፍጥነት ተግባራዊ መሆናቸው ለፖሊሲው ስኬት ወሳኝ ነው።

በእኔ እምነት በኢትዮጵያ ዛሬ የሚካሄደውን ሀገራዊ ምክክር የሚመለከተው ዋናው የሕግና የፖሊሲ ጥያቄ፣ ኮሚሽኑ ገለልተኛ ነው ወይስ አይደለም የሚለው ብቻ ሳይሆን፣ የሀገራዊ ምክክር ሂደቱ ከየሽግግር ፍትሕ (Transitional Justice) ሥርዓት ጋር ተቀናጅቶ እየተተገበረ ነውን? አይደለም የሚለው ነው።

 የኢትዮጵያ የሀገራዊ ምክክር ኮሚሽን ማቋቋሚያ አዋጅ ቁጥር 1265/2021 ዓላማው በመሠረታዊ ሀገራዊ ጉዳዮች ላይ ሀገራዊ መግባባት መፍጠር እንጂ የጦር ወንጀሎችን፣ የሰብዓዊነት ላይ የተፈጸሙ ወንጀሎችን ወይም የተጎጂዎችን ካሳ በቀጥታ የሚያስተናግድ የፍትሕ ተቋም አይደለም። የኮሚሽኑ ሚና የፖለቲካ መግባባትን ማመቻቸት ሲሆን፣ የወንጀል ተጠያቂነትን ማረጋገጥ የፍትሕ ተቋማት ሥልጣን ነው። 

 ከከባድ ግጭት በኋላ የሚደረግ ምክክር ብቻውን ዘላቂ ሰላምን አያረጋግጥም። 
ይልቁንም እውነትን ማውጣት (Truth-seeking)፣ ተጠያቂነት (Accountability)፣ ለተጎጂዎች ካሳ (Reparations)፣ ተቋማዊ ማሻሻያ (Institutional Reform) እና እርቅ (Reconciliation) በተቀናጀ መንገድ ሲተገበሩ ብቻ ዘላቂ ሰላም ሊገነባ እንደሚችል ይገልጻሉ። ይህ አቀራረብ በ2019 የአፍሪካ ህብረት የሽግግር ፍትሕ ፖሊሲ እና በተባበሩት መንግስት የሽግግር ፍትሕ መመሪያዎች ውስጥ የተቀመጠ መሠረታዊ መርህ ነው። 

በዚህ አውድ ውስጥ የኢትዮጵያ መንግሥት በ2024 ያጸደቀው የሽግግር ፍትሕ ፖሊሲ ሀገሪቱ ያለፈችባቸውን የሰብዓዊ መብት ጥሰቶች፣ የውስጥ ግጭቶች እና ታሪካዊ በደሎች በተቀናጀ የፍትሕ ሥርዓት ለመፍታት መዘጋጀቱን ገልጿል። ፖሊሲው በግልጽ ሁኔታ በእውነት፣ በፍትሕ፣ በተጠያቂነት፣ በካሳ እና በእርቅ ላይ የተመሠረተ መሆኑን ያሳያል። 

ስለዚህ የእኔ ክርክር የሀገራዊ ምክክርን አስፈላጊነት መቃወም አይደለም። ይልቁንም ሀገራዊ ምክክሩ ከሽግግር ፍትሕ ሥርዓት ጋር ካልተቀናጀ የሚጠበቀውን ዘላቂ ውጤት ማምጣቱ አዳጋች መሆኑን ለማመልከት ነው።

ኢትዮጵያ በረጅም ዘመናት ውስጥ በተለያዩ አገዛዞች የተፈጸሙ ከባድ ጥሰቶችን በተመለከተ እውነት ሳይወጣ፣ ለሕግ ተጠያቂነት የሚገቡ ጉዳዮች በሕግ ሳይጣሩ፣ ተጎጂዎች በተገቢው መንገድ ሳይካሱ እና ተቋማዊ ማሻሻያዎች ሳይከናወኑ፣ ቁስሎችን ወደ ጎን በመተው በምክክር ብቻ ላይ ማተኮር የችግሩን ምንጭ ሳይሆን ውጤቱን ብቻ የማከም አደጋ ያለው አካሄድ ሊሆን ይችላል።

በዚህ ረገድ የደቡብ አፍሪካ የTruth and Reconciliation Commission፣ የሴራሊዮን Truth and Reconciliation Commission እና Special Court፣ እንዲሁም የሩዋንዳ የGacaca ፍርድ ሥርዓት የሚያሳዩት አንድ መሠረታዊ እውነት አለ፤ እርቅ ከፍትሕ ተነጥሎ ሊኖር አይችልም፣ እንዲሁም ፍትሕ ከእውነት ተነጥሎ ዘላቂ ሰላም ሊያመጣ አይችልም።

የሽግግር ፍትሕ ፖሊሲ ተግባራዊ ሳይሆን ሀገራዊ ምክክር ብቻውን በቂ አይሆንም፥ በኢትዮጵያ የሰላም ግንባታ እና የብሔራዊ እርቅ ሂደትን በተመለከተ የሚነሳው ትልቁ ጥያቄ፣ ሀገራዊ ምክክሩ ከሽግግር ፍትሕ አተገባበር ጋር በተቀናጀ መልኩ እየተጓዘ ነውን ወይስ አይደለም የሚለው ነው።

የፕሪቶሪያ የሰላም ስምምነት  ከተፈረመ በኋላ የኢትዮጵያ መንግሥት በ2024 የሽግግር ፍትሕ ፖሊሲን በማጽደቅ ከባድ የሰብዓዊ መብት ጥሰቶችንና የትጥቅ ግጭቶችን በሕጋዊና በተቋማዊ መንገድ ለመፍታት ፖሊሲያዊ ማዕቀፍ አስቀምጧል። ፖሊሲው በግልጽ ሁኔታ እውነትን ማውጣት፣ ተጠያቂነትን ማረጋገጥ፣ ለተጎጂዎች ካሳ መስጠት፣ ተቋማዊ ማሻሻያ እና እርቅን ማስፈን የሽግግር ፍትሕ ዋና ምሰሶዎች መሆናቸውን ይደነግጋል።

ሆኖም ፖሊሲ መኖሩ ብቻ በቂ አይደለም፤ የሚያስፈጽሙት ሕጎች፣ ተቋማት እና አሠራሮች በተግባር መተግበራቸው ወሳኝ ነው። የተባበሩት መንግሥታት የሽግግር ፍትሕ መመሪያዎችም የሚያሳዩት ይህንኑ ነው፤ ከግጭት በኋላ የሚደረግ ማንኛውም የሰላም ሂደት በሕጋዊ ተጠያቂነትና በተቋማዊ ለውጥ ካልተደገፈ ዘላቂ ውጤት አያመጣም።

በዚህ መሠረት የእኔ ጥያቄ የሽግግር ፍትሕ ፖሊሲው በአግባቡ ተግባራዊ እየሆነ ነውን? የሚለው ነው። ፖሊሲውን ለመተግበር የሚያስፈልጉ ሕጎች፣ አዋጆችና ተቋማዊ ማዕቀፎች በፍጥነት መዘርጋት ሲገባቸው መዘግየታቸው የሂደቱን ተዓማኒነት ሊጎዳ ይችላል። ይህ ደግሞ የተጎጂዎች እምነትን እና የሕዝብ ተሳትፎን የሚያዳክም ሊሆን ይችላል።

እንደ International Center for Transitional Justice (ICTJ) እና የአፍሪካ ህብረት የ2019 የሽግግር ፍትሕ ፖሊሲ የሚገልጹት፣ ተጠያቂነት የሌለበት እርቅ ዘላቂ እንደማይሆን ፤ እንዲሁም እውነት ሳይገለጥ የሚደረግ ውይይት የተጎጂዎችን ቁስል ሙሉ በሙሉ ሊፈውስ እንደማይችል ነው።

ስለዚህ ከነድካሙ ሀገራዊ ምክክሩ መቀጠል አለበት፤ ነገር ግን ከሽግግር ፍትሕ ሂደት ጋር በትይዩ መጓዝ ይገባዋል። ልዩ አቃቤ ሕግ ማቋቋም ፣ እውነትን የሚያጣራ ተቋም ማቋቋም ፣ የተጎጂዎች ካሳ ሥርዓት መዘርጋት ፣ ተቋማዊ ማሻሻያ እና ሕጋዊ ተጠያቂነት በተመጣጣኝ ሁኔታ ሲተገበሩ ብቻ ምክክሩ የሚፈለገውን ዘላቂ ሰላምና ሀገራዊ መግባባት ሊያመጣ ይችላል።
በሌላ አነጋገር፣ ሀገራዊ ምክክር የሰላም መንገድን ይከፍታል፤ የሽግግር ፍትሕ ደግሞ ያንን መንገድ በፍትሕ፣ በእውነትና በሕግ ያጸናዋል። ከሁለቱ አንዱ ብቻ ሲኖር የሰላም ግንባታው ያልተሟላ የመሆን አደጋ አለው።

የዓለም ተሞክሮ አንድ ግልጽ ትምህርት ይሰጣል፤ ከከባድ የውስጥ ግጭት ወይም የፖለቲካ ቀውስ በኋላ የሚካሄድ ሀገራዊ ምክክር ብቻውን ዘላቂ ሰላምን አያረጋግጥም። ለዘላቂ ሰላም የሚያስፈልጉት እውነትን ማውጣት፣ ተጠያቂነትን ማረጋገጥ፣ የተጎጂዎችን መብት መጠበቅ፣ ካሳ መስጠት፣ ተቋማዊ ማሻሻያ ማድረግ እና ብሔራዊ እርቅን ማስፈን በአንድነት መተግበራቸው ነው።
ለምሳሌ፣ ደቡብ አፍሪካ ከአፓርታይድ ሥርዓት በኋላ የTruth and Reconciliation Commission (TRC) በማቋቋም እውነትን ወደ ሕዝብ አመጣች።

ይሁን እንጂ የዚያ ሂደት በራሱ በቂ እንዳልነበር ብዙ የሕግ ምሁራን አመልክተዋል።

የTRC ሂደቱ እውነትን ለማግኘት እና ለእርቅ መሠረት ለመጣል አስፈላጊ ቢሆንም፣ በተወሰኑ ጉዳዮች የተጠያቂነት ጉድለት እንደነበረበት በአካዳሚክ ሥነ-ጽሑፍ ተመዝግቧል።
በሴራሊዮን ደግሞ የTruth and Reconciliation Commission እና Special Court for Sierra Leone በትይዩ ተቋቁመው ተሰርተዋል። ይህ ሂደት እርቅን ከተጠያቂነት ጋር በማጣመር የሽግግር ፍትሕ ተግባራዊ ሊሆን እንደሚችል አሳይቷል።

በሩዋንዳም ከ1994 የዘር ማጥፋት ወንጀል በኋላ የICTR (International Criminal Tribunal for Rwanda) እና የGacaca Courts በአንድነት ተግባራዊ ተደርገዋል። ይህም ከፍተኛ የወንጀል ተጠያቂነትን ከማህበረሰብ እርቅ ጋር በማጣመር የተለየ ተሞክሮ ሆኗል።

በኮሎምቢያም ከFARC ጋር የተፈረመው የሰላም ስምምነት የSpecial Jurisdiction for Peace (JEP)፣ የእውነት ኮሚሽን እና የጠፉ ሰዎች ፍለጋ ተቋምን በአንድነት በመመስረት የሽግግር ፍትሕን በተቀናጀ መልኩ ተግባራዊ አድርጓል።

እነዚህ ሁሉ ተሞክሮዎች የሚያሳዩት አንድ መሠረታዊ እውነት አለ፤ ውይይት ያለ ፍትሕ ደካማ ነው፤ ፍትሕ ያለ እውነት ደግሞ የተሟላ አይሆንም። ስለዚህ ምክክር፣ ፍትሕ፣ እውነት፣ ተጠያቂነትና እርቅ ተነጣጥለው ሳይሆን በተቀናጀ መልኩ መፈጸማቸው የዘላቂ ሰላም መሠረት ነው።

በዚህ መሠረት የእኔ አቋም ሀገራዊ ምክክሩን መቃወም አይደለም፤ ይልቁንም ሀገራዊ ምክክሩ በራሱ የተሟላ መፍትሔ ሊሆን አይችልም የሚለውን በሕግና በዓለም አቀፍ ተሞክሮ ማሳየት ነው። የ2024 የኢትዮጵያ የሽግግር ፍትሕ ፖሊሲ በፍጥነትና በተግባር ከሀገራዊ ምክክሩ ጋር ተቀናጅቶ መፈጸም አለበት። ካልሆነ ግን ምክክሩ የፖለቲካ መግባባትን ሊያበረታታ ቢችልም፣ የታሪክ ቁስሎችን ለመፈወስና ዘላቂ ፍትሕ ለማስፈን ብቻውን በቂ አይሆንም።

ኢትዮጵያ ዛሬ የምትፈልገው ምክክር ወይም ፍትሕ ከሁለቱ አንዱን መምረጥ አይደለም። የምትፈልገው ምክክርን ከፍትሕ፣ እውነትን ከእርቅ፣ ተጠያቂነትን ከሕጋዊ ማሻሻያ ጋር የሚያጣምር የተቀናጀ የሽግግር ፍትሕ ሥርዓት ነው።

***መሠረት ሚድያ ላይ የሚቀርቡ አስተያየቶች በሙሉ የፀሀፊዎቹ እንጂ የሚድያው አቋም እንዳልሆኑ ልናስታውስ እንወዳለን።

| መሠረት ሚድያ |