በመንግስትና በሕውሃት ኃይሎች መካከል በተደጋጋሚ የሚያገረሸው ግጭት እና የውጭ ኃይሎች ፍላጎት በኢትዮጵያ ላይ የሚደቅኑት ስጋት

(መሠረት ሚድያ)- በኢትዮጵያ የፌዴራል መንግሥት እና በሕዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ሕወሓት) መካከል ያለው ግጭት መነሻው ለረጅም ጊዜ የቆየ የፖለቲካ ውጥረት ሲሆን ይህም በኅዳር ወር 2013 ዓ.ም (እ.ኤ.አ. ኖቬምበር 2020) ወደ ሙሉ ጦርነት ተሸጋግሯል።

እ.ኤ.አ. እስከ 2018 ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አሕመድ ወደ ሥልጣን እስከመጡበት ጊዜ ድረስ ለበርካታ አስርት ዓመታት የኢትዮጵያን ፖለቲካ ሲመራ የነበረው ሕወሓት፤ የማዕከላዊው መንግሥት ትግራይን አግልሏል እንዲሁም የክልሉን የራስ ገዝ አስተዳደር መብት ጥሷል በሚል ከሰሰ።

በአንጻሩ የፌዴራሉ መንግሥት ሕወሓት በ2012 ዓ.ም (እ.ኤ.አ. 2020) ያካሄደውን ክልላዊ ምርጫ፣ ሀገራዊ ምርጫ እንዲራዘም የተላለፈውን ውሳኔ በመቃወም የተደረገ እምቢተኝነት አድርጎ ተመለከተው። ይህ ክስተት የኢትዮጵያ መከላከያ ሠራዊትን፣ የአማራ ሚሊሻዎችን እና የኤርትራ ወታደሮችን ያሳተፈ ለሁለት ዓመታት የቆየ አሰቃቂ ጦርነት ቀሰቀሰ። ይህም ከ600,000 በላይ ለሚሆኑ ሰዎች ሞት፣ ለከፋ ሰብአዊ ጥሰቶች እና ለከባድ ሰብአዊ ቀውስ ምክንያት ሆኗል።

ጦርነቱ በኅዳር ወር 2015 ዓ.ም (እ.ኤ.አ. ኖቬምበር 2022) በአፍሪካ ሕብረት አሸማጋይነት በፕሪቶሪያ በተፈረመው ግጭትን የማቆም ስምምነት (CoHA) ተቋጨ። ስምምነቱ የትግራይ ኃይሎችን ትጥቅ ማስፈታትን፣ የባዕድ ሀገር ወታደሮች (በተለይም የኤርትራ) መውጣትን፣ በክልሉ የፌዴራል መንግሥት ሥልጣንን መመለስን እና የሰብአዊ ድጋፍ ተደራሽነትን ማረጋገጥ ነበር።

የቅርብ ጊዜ ውጥረቶች (2025-2026)

እ.ኤ.አ. በ2025 መጀመሪያ ላይ ውጥረቱ ወደ ግጭት አምርቷል። በዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል የሚመራው ቡድን በትግራይ መከላከያ ኃይል (TDF) አባላት ድጋፍ በመታገዝ በመቀሌ የሚገኘውን የራዲዮ ጣቢያ እና እንደ ዓዲግራት ያሉ የድንበር ከተሞችን ጨምሮ በማዕከላዊና በደቡብ ምስራቅ ትግራይ የሚገኙ ቁልፍ መዋቅሮችን ተቆጣጠረ።

ይህ ድርጊት በአቶ ጌታቸው ረዳ በሚመራው የትግራይ ጊዜያዊ አስተዳደር (TIA) ዘንድ "መፈንቅለ መንግሥት" ተብሎ የተፈረጀ ሲሆን፥ ዶ/ር ደብረጽዮንን የፕሪቶሪያውን ስምምነት እያፈረሰ ነው በሚል ከሷል።

እ.ኤ.አ. በመጋቢት 2025 ግጭቱ ተባብሶ ከትግራይ መከላከያ ኃይል ጋር የተሰለፉ ኃይሎች ከአካባቢው ነዋሪዎች እና ከፌዴራል አካላት ጋር በመጋጨታቸው ለሰዎች መቁሰልና መፈናቀል ምክንያት ሆኗል።

ሰሞንኛው ግጭት 

ሰሞንኛው ግጭት ይበልጥ የተባባሰ ሲሆን በምዕራብ ትግራይ እንደ ጸለምት/ጠለምት ባሉ አካባቢዎች በፌዴራል ወታደሮች፣ በአማራ ሚሊሻዎች እና በትግራይ ኃይሎች መካከል ግልጽ ውጊያ ተቀሰቀሰ።

የዶ/ር ደብረጽዮን ኃይሎች እንደ መቀሌ እና አዲጉደም ያሉ ዋና ዋና ከተሞችን በቁጥጥራቸው ስር ማድረጋቸው ተዘግቧል፤ ይህም በሺዎች የሚቆጠሩ ሰዎችን አፈናቅሏል። ዳግም ሙሉ ጦርነት ሊቀሰቀስ ይችላል የሚል ስጋትም በሰፊው ነግሷል።

ውጊያው አሁንም ድረስ የቀጠለ ሲሆን፥ የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ዋና ጸሐፊ አንቶኒዮ ጉቴሬዝ ግጭቱ ወደ ሰፊ ቀውስ ሊያመራ ስለሚችል ጥልቅ ስጋታቸውን ገልጸዋል። እንደ ሌ/ጀ ጻድቃን ገብረትንሳኤ ያሉ የትግራይ መሪዎች እንደ ጸለምት/ጠለምት ያሉ አወዛጋቢ አካባቢዎችን በሰላማዊ መንገድ ለመፍታት ቃል ቢገቡም፥ ያልተሟላ የትጥቅ መፍታት ሂደት እና የሌሎች ኃይሎች በክልሉ መገኘት አለመረጋጋቱን አባብሶታል።

የውጭ ኃይሎች ሚና እና ፍላጎቶቻቸው

የውጭ ተዋናዮች ሀገር ውስጥ ያለውን አለመረጋጋት ወደ ቀጣናዊ ጂኦፖለቲካዊ ቀውስ በመቀየር ግጭቱን በእጅጉ አወሳስበውታል።

ኤርትራ:

ኤርትራ በግጭቱ ውስጥ ቀጥተኛና ቀውስ ቀስቃሽ ሚና እየተጫወተች ትገኛለች። የፕሪቶሪያው ስምምነት የውጭ ኃይላት እንዲወጡ ቢያዝም፣ ከ2013 እስከ 2015 ዓ.ም በነበረው ጦርነት ከኢትዮጵያ ጎን ተሰልፈው የነበሩት የኤርትራ ወታደሮች አሁንም በተወሰኑ የትግራይ አካባቢዎች ይገኛሉ።

በ2025 (እ.ኤ.አ.) የተደረገውን የሥልጣን ቁጥጥር ጨምሮ፣ የኤርትራ መንግሥት የጠ/ሚር ዐቢይን አስተዳደር ለማዳከም ሲል ለዶ/ር ደብረጽዮን ቡድን የመረጃና ሌሎች ድጋፎችን እያደረገ እንደሆነ ሪፖርቶች ያመለክታሉ። ይህ የሆነው ኢትዮጵያ የቀይ ባሕር በር ፍላጎቷን በይፋ በማሳወቋ ኤርትራ ካደረባት ስጋት የመነጨ ነው።

የቀይ ባሕር እና የባሕር በር ጉዳይ:

ኢትዮጵያ እ.ኤ.አ. በ1993 ኤርትራ ነፃነቷን ካገኘች በኋላ የባሕር በር አልባ መሆኗ ይታወቃል።

ጠ/ሚር ዐቢይ እንደ አሰብ እና ምጽዋ ያሉ ወደቦችን መልሶ የማግኘት ፍላጎት እንዳላቸው ማመላከታቸው እንዲሁም በ2024 (እ.ኤ.አ.) ከሶማሊላንድ ጋር የተፈረመው የመግባቢያ ስምምነት በሶማሊያ እና በኤርትራ በኩል ወታደራዊ ዝግጅቶችንና የጦርነት ዛቻዎችን ቀስቅሷል።

ግብፅ እና ሱዳን:ግብፅ በታላቁ የኢትዮጵያ ሕዳሴ ግድብ (GERD) ምክንያት ካላት የውኃ ደኅንነት ስጋት የተነሳ ከኤርትራ ጋር ወግናለች። የፕሬዝዳንት ኢሳይያስ አፈወርቂ እና የፕሬዝዳንት አብደል ፋታህ ኤል-ሲሲ የ2025 ስብሰባዎች የኢትዮጵያን ተሰሚነት ለመገደብ ያለሙ ነበሩ። በሌላ በኩል ሱዳን በራሷ የእርስ በርስ ጦርነት ውስጥ ብትሆንም፣ ከኢትዮጵያ ጋር ያላት የድንበር ውዝግብ ሌላው የውጥረት ምንጭ ሆኗል።

የባሕረ ሰላጤ ሀገራት:አሁን እንደምናየው በግብፅ፣ በሳዑዲ ዓረቢያ፣ በኳታርና በተባበሩት ዓረብ ኤምሬትስ የመሳሰሉ አገሮች መካከል የተፈጠሩ ችግሮች አሉ፡፡ በሱዳን ባለው በመደበኛው ጦርና በሚሊሻው ጦርነት ውስጥም እጃቸውን ሲከቱ ይታያል፡፡ ይህ ቀጣናውን የበለጠ ችግር ውስጥ የሚከተው ነው፡፡

ኢትዮጵያ ከሱዳን ጋር በምትጎራበትበት አካባቢ ብዙ ችግሮች ሊፈጥር የሚችል ነው። የሶማሌላንድ ጉዳይም ራሱን የቻለ ችግር የፈጠረ ነወ፡፡ እስራኤል ለሶማሌላንድ ዕውቅና በመስጠት አዲስ ኃይል ሆና ወደ ቀጣናው እየመጣች ትገኛለች፡፡ እስራኤል ለሶማሌላንድ ዕውቅና የሰጠችው ለኢኮኖሚ ብቻ ሳይሆን፣ የባህር ኃይል በቀጣናው ለመትከልና ለደኅንነትጥቅሞችም ስትል ነው፡፡

የኢትዮጵያ መንግሥት ደግሞ የባህር በር ጥያቄን ዋና ስትራቴጂካዊ ጥቅም አድርጎ ወደፊት አምጥቶታል፡፡ በቀጠናው አሁን ባለው ውስብስብ የፖለቲካ አሠላለፍ ውስጥ የኢትዮጵያ መንግሥት ያለ ግጭት ይህን ፍላጎት ማስፈጸም የሚችለው እንዴት ነው የሚለው ገና ያልተመለሰ ጥያቄ ነው፡፡

በአጠቃላይ አሁን ከምናየው ሁኔታ አንፃር በአፍሪካ ቀንድ ክልል የውጭ ኃይሎች በየፊናቸው የራሳቸውን የጂኦ ፖለቲካ ፍላጎት ለማስፈጸም ነው ሲራወጡ የሚታየው፡፡ ይህ ደግሞ አዲስ ዓይነት አካባቢያዊ የኃይል አሠላለፍ ማስከተሉ ይታያል፡፡

ይህ የእጅ አዙር ሽኩቻ ደግሞ ቀስ በቀስ የቀጣናው አገሮች መንግሥታትን የሚያዳክም፣ ከመንግሥት ውጪ የሆኑ ኃይሎችን መፍጠሩ የማይቀር ነው፡፡ እነዚህ የውጭ ጥቅሞች ብዙውን ጊዜ ከዘላቂ ሰላም ይልቅ ስትራቴጂካዊ የበላይነትን የሚያስቀድሙ በመሆናቸው፣ የጦር መሣሪያ ፍሰቱና የዲፕሎማሲያዊ ሽኩቻው አለመረጋጋቱ እንዲቀጥል አድርገዋል።

በኢትዮጵያ ላይ የተደቀኑ ፈተናዎች

የሕወሓት እና የፌዴራል መንግሥት ግጭት ዳግም ማገርሸት፣ በውጭ ኃይላት ጣልቃ ገብነት ታጅቦ ዘርፈ-ብዙ ፈተናዎችን ደቅኗል።

ሰብአዊ እና ኢኮኖሚያዊ ጫና:

ትግራይ አሁንም በውድመት ውስጥ ትገኛለች፤ በሚሊዮን የሚቆጠሩ ዜጎች ተፈናቅለው በዕርዳታ ላይ ጥገኛ ናቸው። የቅርብ ጊዜ ግጭቶች አዳዲስ ስደተኞችን ያስከተሉ ሲሆን፣ ይህም በድርቅና በዕርዳታ ቅነሳ ምክንያት የተፈጠረውን ችግር ይበልጥ አባብሶታል። ያልተሟላ የመሠረተ ልማት (እንደ ባንክ እና መብራት) አገልግሎት መመለስ ሕዝቡ በፕሪቶሪያው ስምምነት ላይ ያለውን እምነት እንዲሸረሸር አድርጓል።

የቀጣናዊ ጦርነት ስጋት:ከኤርትራ ጋር ያለው ውጥረት ወደ ሀገራት መካከል ጦርነት ሊሸጋገር ይችላል፤ ይህም ሶማሊያን፣ ግብፅን እና ሱዳንን ወደ ግጭቱ ሊያስገባቸው ይችላል።

በድንበር አካባቢ የሚደረጉ ወታደራዊ እንቅስቃሴዎች እና የጦርነት ዝግጅት ክሶች የአፍሪካ ቀንድን ሊያናጉ እና የቀይ ባሕር የመርከብ ትራንስፖርትን ሊያስተጓጉሉ ይችላሉ።

የሀገር ውስጥ መከፋፈል:  በሕወሓት ውስጥ ያለው መከፋፈል የትግራይን አንድነት ለአደጋ ሲያጋልጥ፣ በኦሮሚያ (ከኦሮሞ ነፃነት ሠራዊት ጋር) እና በአማራ ክልል የሚታዩ ግጭቶች የፌዴራሉን መንግሥት አቅም ይበታትናሉ። የአማራ ሚሊሻዎች ከአንዳንድ የትግራይ አንወጣም ማለታቸውም የግዛት ውዝግቡ እንዲቀጥል አድርጓል።

የተጠያቂነት እና የእርቅ ክፍተት:

በጦርነቱ ወቅት የተፈጸሙ በደሎች ተገቢውን ምላሽ አላገኙም። የኢትዮጵያ መንግሥት ባሳደረው ጫና የዓለም አቀፉ የሰብአዊ መብት ባለሙያዎች ኮሚሽን (ICHREE) የሥራ ዘመን በ2023 (እ.ኤ.አ.) ያለጊዜው መጠናቀቁ ቁጭትን የፈጠረ ሲሆን ለዘላቂ ሰላምም እንቅፋት ሆኗል።

ለጂኦፖለቲካዊ መጠቀሚያነት መጋለጥ:

የኃያላን ሀገራት ሽኩቻ (አሜሪካ ከቻይና/ሩሲያ፣ ግብፅ ከኢትዮጵያ) ኢትዮጵያን እንደ ሱዳን ሁሉ የውጭ ኃይላት ፍላጎት መፈተኛ ሜዳ ሊያደርጋት ይችላል። ምንም እንኳን በአፍሪካ ሕብረት ወይም በአውሮፓ ሕብረት በኩል የሽምግልና ዕድሎች ቢኖሩም፣ የውጭ ኃይላት ድብቅ ፍላጎቶች እነዚህን ጥረቶች ያዳክማሉ።

ማጠቃለያ:

የፕሪቶሪያው ስምምነት ጊዜያዊ ሰላም ቢያመጣም፣ የሕወሓት ውስጣዊ ክፍፍል እና የውጭ ጣልቃ ገብነቶች ግጭቱን ዳግም ቀስቅሰውታል። ይህም የኢትዮጵያን መረጋጋት እና የቀጣናውን ሰላም አደጋ ላይ ጥሏል። ዘላቂ መፍትሔ ለማምጣት የፕሪቶሪያው ስምምነት ሙሉ በሙሉ መተግበር፣ አሳታፊ ውይይት ማድረግ እና የውጭ ጣልቃ ገብነትን ለመግታት ዓለም አቀፍ ጫና ማሳደር ያስፈልጋል።

የኢትዮጵያ አመራሮች እነዚህን አደጋዎች ለመቀነስ በብሔራዊ አንድነት እና በክልላዊ የራስ ገዝ አስተዳደር መካከል ያለውን ሚዛን መጠበቅ ይኖርባቸዋል።

***መሠረት ሚድያ ላይ የሚቀርቡ አስተያየቶች በሙሉ የፀሀፊዎቹ እንጂ የሚድያው አቋም እንዳልሆኑ ልናስታውስ እንወዳለን።

-መሠረት ሚድያ-